12 تحلیل استراتژیک درباره غروب عصر نفت؛ تمدن بشری تا چه زمانی به سوخت فسیلی احتیاج خواهد داشت؟ - بانو هما

01

پارادوکس ذخایر؛ نفت واقعاً کی تمام می گردد؟

برخلاف پیش بینی های بدبینانه دهه 1970 که مدعی بودند نفت تا سال 2000 تمام می گردد، پیشرفت فناوری های استخراج باعث شده ذخایر اثبات شده (Proven Reserves) هر سال افزایش یابد. امروزه اصطلاح اوج تقاضا (Peak Demand) جایگزین اوج فراوری (Peak Oil) شده. به این معنا که نفت به لحاظ فیزیکی تمام نمی گردد، بلکه دنیا دیگر تمایلی به مصرف آن نخواهد داشت. تحلیل گران استراتژیک پیش بینی می نمایند که بین سال های 2030 تا 2040، تقاضا برای سوخت های فسیلی به اوج خود رسیده و سپس با شیبی ملایم کاهش یابد، اما این به معنای حذف ناگهانی آن از سبد انرژی نیست.

02

چالش پتروشیمی؛ نفت فقط بنزین نیست

یکی از بزرگ ترین اشتباهات در تحلیل های عمومی، نادیده گرفتن نقش نفت در فراوری مواد غیرانرژی زا است. بیش از 6000 محصول روزمره، از پلاستیک ها (Plastics) و کودهای شیمیایی (Fertilizers) گرفته تا داروها و لوازم آرایشی، از مشتقات نفت خام ساخته می شوند. حتی اگر تمام خودروهای دنیا برقی شوند، صنعت پتروشیمی (Petrochemical Industry) همچنان به نفت احتیاج خواهد داشت. در حال حاضر، هیچ جایگزین زیستی یا صنعتی در مقیاس بزرگ که بتواند با هزینه پایین و بازدهی بالای نفت در فراوری پلیمرها رقابت کند، وجود ندارد. بنابراین، تقاضای صنعتی برای نفت احتمالا تا دهه ها پس از حذف خودروهای بنزینی ادامه خواهد یافت.

03

انقلاب خودروهای الکتریکی و ضربه به تقاضا

بخش حمل و نقل مسئول مصرف بیش از نیمی از نفت فراوریی دنیا است. نفوذ خودروهای الکتریکی (EVs) در بازارهای بزرگ مانند چین و اروپا، تهدیدی مستقیم برای بازار نفت محسوب می گردد. با کاهش قیمت باتری های لیتیوم-یون (Lithium-ion Batteries) و بهبود زیرساخت های شارژ، پیش بینی می گردد تا سال 2050، بیش از 70 درصد خودروهای سبک دنیا برقی شوند. این گذار باعث آزاد شدن حجم بزرگی از نفت در بازار می گردد که نتیجه مستقیم آن سقوط قیمت ها و غیرمالی شدن استخراج در میادین سخت مانند ماسه های نفتی (Oil Sands) یا آب های عمیق خواهد بود.

04

تغییر نقشه ژئوپلتیک؛ افول قدرت های سنتی

دنیا در حال حرکت از ژئوپلتیک نفت به ژئوپلتیک مواد معدنی است. قدرت در آینده نه در دست کسانی که چاه نفت دارند، بلکه در اختیار کشورهایی خواهد بود که منابع لیتیوم، کبالت (Cobalt) و عناصر کمیاب زمین (Rare Earth Elements) را کنترل می نمایند. کشورهایی که بودجه ملی آن ها بیش از 90 درصد به صادرات نفت وابسته است، با خطر جدی فروپاشی مالی و ناآرامی های اجتماعی روبرو هستند. انتقال قدرت از خاورمیانه به منطقه های مانند آمریکای جنوبی (مثلث لیتیوم) و شرق آسیا (تکنولوژی باتری) می تواند اتحادهای نظامی و سیاسی دنیا را به کلی بازتعریف کند.

05

همجوشی هسته ای؛ جام مقدس انرژی

انرژی همجوشی هسته ای (Nuclear Fusion) که همان فرآیند فراوری انرژی در قلب خورشید است، می تواند پاسخ نهایی به احتیاجهای بشر باشد. برخلاف شکافت هسته ای کنونی، همجوشی پاک است، زباله هسته ای طولانی مدت ندارد و سوخت آن (ایزوتوپ های هیدروژن) از آب دریا قابل استخراج است. پروژه های بزرگی مانند ایتر (ITER) در فرانسه در حال کار بر روی این فناوری هستند. اگر بشر بتواند به پایداری در همجوشی دست یابد (احتمالاً تا نیمه دوم قرن 21)، انرژی به قدری مقرون به صرفه و فراوان خواهد شد که تمام معادلات مالی فعلی دنیا، از جمله ارزش سوخت های فسیلی، به صفر نزدیک می گردد.

06

انرژی خورشیدی و باد؛ از فانتزی تا واقعیت مالی

در ده سال گذشته، هزینه فراوری برق خورشیدی بیش از 80 درصد کاهش یافته است. در بسیاری از نقاط دنیا، ساخت نیروگاه خورشیدی نو اکنون مقرون به صرفه تر از ادامه کار نیروگاه های زغال سنگی موجود است. مشکل اصلی این انرژی ها ناپیوستگی (Intermittency) است؛ یعنی خورشید همیشه نمی تابد و باد همیشه نمی وزد. با این حال، پیشرفت در فناوری های ذخیره سازی انرژی (Energy Storage) و سیستم های پمپ حرارتی، در حال حل این نقیصه هستند. جایگزینی کامل این منابع در شبکه برق سراسری (Grid) احتیاجمند سرمایه گذاری بزرگ در خطوط انتقال هوشمند است که بتوانند انرژی را در سطوح قاره ای جابجا نمایند.

07

سرنوشت غول های نفتی؛ تغییر هویت یا نابودی؟

شرکت های بزرگی مانند شل (Shell) یا توتال (Total) به شدت در حال تغییر برند و سرمایه گذاری در بخش انرژی های تنوپذیر هستند. آن ها دیگر خود را شرکت نفتی نمی نامند بلکه از عنوان شرکت انرژی استفاده می نمایند. گذار از استخراج کربن به مدیریت الکترون ها، برای این شرکت ها یک ضرورت بقا است. شرکت هایی که نتوانند سبد دارایی های خود را متنوع نمایند، با پدیده دارایی های مسدود شده (Stranded Assets) روبرو خواهند شد؛ یعنی ذخایر نفتی که به علت مالیات های سنگین کربن یا نبود مشتری، دیگر ارزش استخراج ندارند و به جای ثروت، تبدیل به بدهی می شوند.

08

اقتصاد هیدروژنی؛ راه چاره صنایع سنگین

برای صنایعی مانند فولاد، سیمان و کشتی رانی بزرگ که برقی شدن آن ها غیرممکن یا بسیار سخت است، هیدروژن سبز (Green Hydrogen) به عنوان ناجی مطرح می گردد. هیدروژن فراوری شده به وسیله الکترولیز آب با استفاده از برق خورشیدی یا بادی، می تواند سوختی بدون کربن فراهم کند. کشورهای فراورینماینده نفت در خاورمیانه به علت تابش شدید آفتاب و زمین های وسیع، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به صادرنمایندگان بزرگ هیدروژن در آینده دارند. این موضوع می تواند به آن ها فرصتی برای تنفس در دنیای بدون نفت بدهد.

09

بازتاب در رسانه ها؛ از مکس دیوانه تا میان ستاره ای

سینما همیشه بازتاب دهنده ترس های بشر از خاتمه انرژی بوده است. فیلم هایی مانند مکس دیوانه (Mad Max) دنیایی ویران شهر (Dystopian) را نشان می دهند که در آن انسان ها برای قطره ای بنزین می جنگند. در مقابل، مستندهایی مانند سیاره ما (Our Planet) یا آثار علمی تخیلی امیدوارانه، آینده ای را ترسیم می نمایند که در آن تکنولوژی های پاک باعث احیای طبیعت شده اند. این تقابل فرهنگی نشان دهنده تردید جامعه دنیای است؛ آیا ما با هرج و مرج به خاتمه عصر نفت می رسیم یا با یک مدیریت هوشمندانه به سوی تمدنی پیشرفته تر حرکت می کنیم؟

10

جامعه شناسی انرژی؛ خاتمه مصرف گرایی لجام گسیخته؟

گذار انرژی فقط یک تغییر فنی نیست، بلکه یک تغییر رفتاری است. در عصر نفت، انرژی مقرون به صرفه باعث ایجاد فرهنگ دور ریختنی و حومه نشینی های گسترده شد. در دنیای آینده، کارایی انرژی (Energy Efficiency) حرف اول را می زند. طراحی شهرها به سمت تراکم بیشتر و حمل ونقل عمومی هوشمند حرکت خواهد نمود. روان شناسی اجتماعی نیز تغییر می نماید؛ افراد به جای مالکیت خودرو، به سمت اشتراک گذاری (Sharing Economy) سوق می یابند. این گذار می تواند منجر به جامعه ای گردد که در آن ارزش ها بر اساس پایداری (Sustainability) تعریف می شوند نه مصرف بیشتر.

11

اشتباهات تاریخی؛ وقتی فکر می کردیم نفت نامحدود است

در اوایل قرن بیستم، بسیاری از زمین شناسان معتقد بودند نفت به زودی تمام می گردد. بعدها در دهه 1950 با کشف میادین بزرگ خاورمیانه، تصور بر این شد که نفت برای هزاران سال کافی است. هر دو تصور اشتباه بود. خطای علمی گذشته ناشی از نادیده گرفتن سرعت رشد تکنولوژی بود. امروز ما می دانیم که مسئله محدودیت کربن در اتمسفر بسیار جدی تر از محدودیت نفت در زمین است. توافق نامه های بین المللی مانند معاهده پاریس (Paris Agreement) اکنون موتور محرک گذار هستند، نه ترس از خالی شدن چاه ها.

12

سناریوی نهایی؛ چه زمانی به صفر می رسیم؟

رسیدن به کربن صفر (Net Zero) هدف گذاری بیشتر کشورهای پیشرفته برای سال 2050 است. با این حال، کارشناسان واقع بین معتقدند که سوخت های فسیلی تا سال 2100 همچنان بخشی از سبد انرژی (هرچند بسیار کوچک) باقی خواهند ماند، به ویژه در منطقه ها کمتر پیشرفته و در صنایع خاص. جایگزینی مطلق احتمالا زمانی رخ می دهد که فناوری همجوشی یا باتری های کوانتومی به بلوغ تجاری برسند. تا آن موقع، ما در یک دوره گذار طولانی زندگی خواهیم کرد که در آن رقابت شدیدی بین سنت های فسیلی و نوآوری های سبز در جریان خواهد بود.

خاتمه عصر نفت، خاتمه دنیا نیست، بلکه شروع فصلی نوین در هوش و نبوغ بشری است. اگرچه چالش های مالی برای کشورهای متکی به منابع زیرزمینی بسیار جدی است، اما فرصت های ایجاد شده به وسیله انرژی های پاک، نویدبخش توزیع عادلانه تر قدرت و محیط زیستی سالم تر است. انتقال از سوخت های فسیلی به انرژی های تنوپذیر، بزرگ ترین پروژه مهندسی و سیاسی تاریخ انسان خواهد بود. موفقیت در این مسیر نه تنها به فناوری های پیشرفته، بلکه به همکاری های بین المللی و تغییر در الگوهای مصرف فردی ما بستگی دارد. ما در حال تماشای غروب یک عصر و طلوع عصری هستیم که در آن خورشید و باد، نه نفت و گاز، تمدن ما را به جلو خواهند راند.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

چگونه می توان سوخت های زیستی مانند الکل را جانشین سوخت های فسیلی، مانند نفت کرد؟

عربستان در شهر رؤیایی خود به جای سوخت فسیلی از هیدروژن استفاده خواهد نمود

چه فسیلی از تمدن ما باقی خواهد ماند؟ اگر هزار سال دیگر زمین را بشکافند، از ما چه…

آیا می توانید تجسم کنید که هر یک از ماها در طول عمرمان چقدر سوخت فسیلی مصرف می کنیم؟

سوخت های فسیلی چه هستند و چه انواعی دارند؟

تأثیر نفت بر مدرنیته در ایران | از بشکه های نفت تا رؤیای شهر مدرن